Odrobina historii...

   W połowie lat dwudziestych XX wieku, po odzyskaniu przez Polskę Niepodległości po pierwszej wojnie światowej, leśnicy podjęli starania o utworzenie placówki naukowej zajmującej się doświadczalnictwem leśnym. Zostały one uwieńczone sukcesem w 1930 roku, kiedy powołano do życia Zakład Doświadczalny Lasów Państwowych.

   Tuż po II wojnie światowej nadano mu nazwę obecną, rozciągając tym samym zakres badanych przez Instytut zagadnień na całe leśnictwo i wszelkie nasze lasy. Badania Instytutu, od początku jego działalności, miały na celu wzbogacanie wiedzy niezbędnej do prowadzenia gospodarki leśnej. Podstawowym źródłem tej wiedzy, jak we wszystkich naukach przyrodniczych, pozostają doświadczenie, eksperyment i obserwacja. Z natury są one w leśnictwie długotrwałe i złożone oraz zmienne z uwagi na bogactwo i różnorodność ekosystemów leśnych, a także możliwości kształtowania przez człowieka różnych struktur gospodarki leśnej, stosownie do możliwości i potrzeb społecznych względem lasu. Dzięki zgromadzonym za pomocą doświadczalnictwa spostrzeżeniom i faktom empirycznym oraz opartym na indukcji uogólnieniom formułowane są teorie objaśniające zjawiska zachodzące w lesie oraz określane zasady prowadzenia gospodarki leśnej. W miarę rozwoju wiedzy teorie te mają wyższy stopień uniwersalności i dokładności, natomiast zasady gospodarowania - większy stopień ścisłości. Tym samym wzrasta pragmatyczna rola prowadzonych przez Instytut badań.

Siedziba IBLP do 1939 r. i IBL w latach 1946-1955 w Warszawie, przy ul. M. Reja

   W pierwszym okresie działalności Instytutu badania te koncentrowały się na problemach intensyfikacji gospodarki w Lasach Państwowych w celu zwiększenia ich zdolności produkcyjnej, ochrony zasobów drewna na pniu oraz racjonalizacji jego wykorzystania. Wiązało się to z grożącym krajowi deficytem surowca drzewnego na skutek stosunkowo małej lesistości Polski, zdewastowania lasów przez zaborców w czasie I wojny światowej i stale rosnącego zapotrzebowania na drewno. W tej sytuacji ważnym kierunkiem badań był dobór do odnowień i zalesień nasion i sadzonek z odpowiednio wyselekcjonowanych populacji drzew leśnych, a także ograniczenie destrukcyjnego wpływu szkodników owadzich i chorób grzybowych na rozwój zasobów leśnych. Instytut odegrał wówczas pionierską rolę również w dziedzinie konserwatorskiej ochrony przyrody oraz w ochronie ginących gatunków roślin i zwierząt.

Budynek Instytutu w Warszawie przy ul. Wery Kostrzewy w 1965 r.

   W okresie międzywojennym Instytut, pomimo krótkiego funkcjonowania, zajął poczesne miejsce w nauce, uzyskał znaczący wpływ na gospodarkę leśną, nawiązał liczne kontakty i współpracę z krajowymi i zagranicznymi ośrodkami nauk leśnych oraz stał się aktywnym członkiem założonej pod koniec XIX wieku Międzynarodowej Unii Leśnych Organizacji Badawczych (IUFRO).

   Okres II wojny światowej i okupacji kraju to bolesne lata także dla Instytutu i jego pracowników – zginęło 17 pracowników Instytutu, w Katyniu zamordowany został dyrektor Jan Hausbrandt. Majątek Instytutu został zdewastowany, zbiory i bazy danych zagrabione lub zniszczone. Wraz z formowaniem się administracji leśnej po zakończeniu działań wojennych stopniowo reaktywowano działalność Instytutu – w listopadzie 1944 r. nowo powołany dyrektor Franciszek Krzysik organizował pracowników naukowych, zabezpieczał mienie i powierzchnie badawcze, uruchamiał w Nadleśnictwie Drewnica Stację Oceny Nasion kierowaną przez St. Tyszkiewicza, w Białowieży zaś filię Instytutu, którą kierował Jan J. Karpiński. Od stycznia 1946 r. siedzibą Instytutu, podobnie jak przed wojną, była Warszawa. Powracali dawni pracownicy, zatrudniano nowe kadry inżynierów i naukowców.

   W okresie powojennym priorytetem działalności Lasów Państwowych była odbudowa gospodarki leśnej, a także uproduktywnienie tzw. gruntów porolnych na wielkich obszarach kraju w nowych granicach. Prace podjęte przez Instytut w zakresie naukowych i praktycznych podstaw zagospodarowania takich zasobów leśnych miały wówczas charakter pionierski. Badania Instytutu umożliwiały rozpoznanie siedliskoznawcze gruntów porolnych różnych kategorii, wskazywały metody poprawy warunków wzrostu drzew, określały najwłaściwsze sposoby uprawy gleby i zabiegów melioracyjnych, dobór odpowiednich gatunków drzew, proponowały metody ochrony lasu i jego użytkowania.

   Instytut Badawczy Lasów Państwowych został przemianowany na Instytut Badawczy Leśnictwa, podległy od marca 1946 r. Ministrowi Leśnictwa, z osobowością prawną od 1951 r. Kilkakrotnie zmieniała się jego struktura organizacyjna – w kolejnych latach powstawały nowe zakłady i pracownie, tworzyły się zespoły badawcze realizujące nowe kierunki badań i inne niż dotychczas zakresy współpracy z Lasami Państwowymi. Znaczenia nabierały dyscypliny i specjalności, które były nakierowane na uzyskiwanie przez Lasy Państwowe większej efektywności produkcji, pozyskania i ochrony surowca drzewnego. Rozwijała się problematyka badawcza z zakresu ekonomiki i organizacji gospodarstwa leśnego, pozyskania i transportu drewna, zagospodarowania lasów górskich, gleboznawstwa i nawożenia, a także mikrobiologia leśna, czy ekologia lasu. Równocześnie z analizami z zakresu pozyskania drewna, zrywki czy ochrony surowca, Instytut prowadził badania o charakterze przyszłościowym, wyprzedzająco trafnie uwzględniając zasady trwałości lasu. Opracowano wówczas nowoczesną klasyfikację siedlisk leśnych, co miało podstawowe znaczenie dla powodzenia działań gospodarczych w leśnictwie, wdrożono metody utrwalania i zalesiania terenów nieużytkowanych rolniczo, określono zasady wyboru drzewostanów nasiennych, klasyfikacji nasion i szyszek oraz normy branżowe, przygotowywano coroczne komunikaty o urodzaju nasion najważniejszych gatunków drzew i krzewów leśnych, czy wreszcie realizowano wieloaspektowe badania dotyczące gospodarki wodnej w lasach.

   W latach 60. XX wieku Lasy Państwowe postrzegały plantacje topolowe jako nowe, atrakcyjne źródło surowca dla przemysłu celulozowo-papierniczego. Badania nad hodowlą i stanem zdrowotnym kultywarów topoli pozwoliły na inwentaryzację upraw topolowych, opracowanie wytycznych ich zakładania, jak i metod produkcji, pielęgnowania i ochrony drzew w ponad 60 powstałych wówczas plantacjach. Wskazano przy tym odmiany topoli nieprzydatne do hodowli w naszych warunkach z uwagi na ich zły stan zdrowotny.

   Istotnym wkładem Instytutu w rozwój nauki i gospodarki leśnej były badania w zakresie szeroko rozumianej ochrony lasu i jego zasobów, zapoczątkowane już w latach 30. ub. wieku. Takie dyscypliny ochrony lasu, jak entomologia, fitopatologia, ochrona przeciwpożarowa, ochrona przez zwierzyną, a także ochrona przyrody, były i są do dziś atutem działalności naukowej IBL. W latach 1950-1970 zrealizowano studia monograficzne nad biologią i ekologią wszystkich niemal ważnych gospodarczo gatunków owadów i metod ich prognozowania. Wypracowano system współdziałania nauki z praktyką oraz wdrożono w skali kraju coroczny zabieg jesiennych poszukiwań szkodników oraz karty sygnalizacyjne, co pozwalało na przygotowywanie ocen i trafnych prognoz pojawu zagrożeń. Testowano skuteczne wówczas metody chemiczne, ale i wdrażano nowe środki i techniki ochrony lasu, także w zakresie metod biologicznych. Opracowana w IBL metoda ogniskowo-kompleksowa, stanowi praktyczny przykład całościowego pojmowania lasu jako ekosystemu i wykorzystywania mechanizmów jego funkcjonowania w ograniczaniu liczebności owadów szkodliwych z punktu widzenia gospodarki leśnej w sposób naturalny dla środowiska przyrodniczego.

   Prace realizowane w Instytucie w okresie lat 70. i 80. XX wieku w znacznym stopniu miały związek z obowiązującą wówczas nakazową gospodarką Lasów Państwowych, zapewniania rytmiczności dostaw drewna dla przemysłu, troski o należyty stan zdrowotny drzewostanów. Równocześnie prowadzono jednak także badania dotyczące wypracowania naukowych podstaw procesów wzmagania odporności drzewostanów gospodarczych metodami uprawowymi i hodowlanymi, wykorzystywania zjawisk miko- i bakteriotrofizmu drzew oraz sztucznej mikoryzacji sadzonek, stosowania nawożenia drzew w szkółkach i osłabionych drzewostanach, czy doboru pasywnych wobec patogenów odmian topoli i wierzby. Pozwalało to na podejmowanie, a także inspirowało nowe badania z zakresu profilaktyki i terapii, a ich efektem było bezpośrednie wdrażanie wyników do praktyki leśnej. Wiele z nich zostało zaktualizowanych i są stosowane do dziś – jako przykłady można wymienić nowoczesny system oceny zagrożenia pożarowego, nowe metody ochrony upraw przed zwierzyną, proekologiczne środki monitoringu i ochrony przed owadami, czy preparat „PgIBL” do ochrony przed hubą korzeni. Uzyskane wyniki i ich umiejętne wykorzystanie przez praktykę leśną w znaczący sposób wpłynęło na wzrost zdrowotności i odporności drzewostanów, na zwiększanie stabilności i trwałości ekosystemów leśnych, na zachowanie leśnej różnorodności biologicznej.

   Instytut kierowany w drugiej połowie lat 70. przez Zygmunta Patalasa rozbudowywał zaplecze laboratoryjne i infrastrukturę, nawiązywał kontakty międzynarodowe i wymianę osobową z partnerskimi instytutami. Prowadzono liczne badania odnoszące się do produkcyjności lasu czy mające charakter technologiczny lub organizacyjny, ważny z punktu widzenia Lasów Państwowych. Na uwagę zasługują również poznawcze osiągnięcia Instytutu z zakresu ochrony lasu, hodowli lasu czy ekologii zwierząt i gospodarki łowieckiej, a także z zakresu polityki leśnej, ekonomiki leśnictwa, optymalizacji struktur organizacyjnych i szeroko rozumianego zarządzania w gospodarstwie leśnym.

Budynek Instytutu w Warszawie przy

ul. Bitwy Warszawskiej 1920 r. nr 3 (2004 r.)

   Przełomem dla rozwoju Instytutu stał rok 1990, gdy dyrektorem został mianowany Andrzej Klocek – współtwórca wszechstronnego rozwoju IBL, jego wielu sukcesów naukowych i organizacyjnych, rozwoju życia naukowego w Instytucie i inspirator wzrostu merytorycznego poziomu realizowanych badań. Instytut uruchomił Niestacjonarne Studia Doktoranckie, Zimową Szkołę Leśną, a także staże naukowe dla młodych pracowników z ościennych krajów wschodnich. Nastąpiło unowocześnienie infrastruktury materialnej Instytutu, zwłaszcza wyposażenie w najnowocześniejszą aparaturę i sprzęt laboratoryjny, dzięki czemu badania Instytutu nie odbiegają poziomem metodycznym od badań światowych.

   W Instytucie, na przestrzeni minionych lat, opracowano wiele nowych teorii z zakresu licznych specjalności, jak na przykład zasady hylopatologii lasu (Witold Koehler), teorię industrioklimaksu (Janusz Wolak), podstaw lasu (Zygmunt Obmiński), koncepcję zastosowania w pracach urządzania lasu metod z zakresu fitosocjologii (Aleksander Sokołowski), podstawy programu zwiększania lesistości kraju (Bogdan Łonkiewicz z zespołem) oraz programu zadrzewień (Kazimierz Zajączkowski), koncepcję biologicznej ochrony drzew przed hubą korzeni z wykorzystaniem biotechnologii grzyba Phlebiopsis gigantea (Kazimierz Rykowski, Zbigniew Sierota), preparaty i metody stosowania repelentów do ochrony upraw przed zwierzyną (Eleonora Szukiel), czy zasady stosowania feromonów i kairomonów w ochronie drzew przed owadami (Andrzej Kolk). Instytut był miejscem inspiracji dyskursów dotyczących ekologizacji gospodarki leśnej (Kazimierz Rykowski), metod hodowli lasu, zwłaszcza na gruntach porolnych (Jan Zajączkowski), ochrony leśnych zasobów genowych (Stanisław Tyszkiewicz, Stefan Kocięcki, Jan Matras), czy zlewni leśnych (Feliks Białkiewicz, Jan Tyszka, Edward Pierzgalski). W Instytucie rozwijano założenia polityki leśnej państwa, kryteria zrównoważonej wielofunkcyjnej gospodarki leśnej, zagadnienia ochrony lasów w Europie, czy wreszcie założenia narodowego programu leśnego (Andrzej Klocek, Kazimierz Rykowski z zespołem). W IBL zrealizowano badania i analizy odnoszące się do wyjaśnienia przyczyn zamierania lasów w Sudetach i zaproponowania Lasom Państwowym strategii postępowania (Andrzej Gorzelak z zespołem), badania dotyczące przyczyn zamierania drzewostanów dębowych w latach 80. XX wieku (Jan Zajączkowski, Czesława Kozłowska, Andrzej Kolk), program zachowania leśnych zasobów genowych (Stefan Kocięcki, Andrzej Załęski, Jan Matras, Adam Korczyk), programy dotyczące zlewni leśnych, (Stefan Ostrowski, Feliks Białkiewicz, Jan Tyszka, Edward Pierzgalski). Instytut był autorem i koordynatorem programu monitoringu technicznego (Janusz Wolak, Janusz Olszowski, Eryk Latocha) oraz monitoringu biologicznego lasów (Stanisław Dunikowski, Jerzy Wawrzoniak, Józef Wójcik), metod inwentaryzacji wielkości i struktury oraz określenia produkcyjności zasobów leśnych z prognozą ich rozwoju (Jan Głaz, Andrzej Klocek), badań środowiskowych na terenie Puszczy Białowieskiej i innych puszcz północno-wschodniej części kraju (Aleksander Sokołowski, Simona Kossak). W Instytucie powstawały programy badawcze na terenie klęsk ekologicznych – po gradacji brudnicy mniszki na przełomie lat 70. i 80. (Barbara Głowacka), po pożarach lasu z 1992 r. (Tytus Karlikowski, Eleonora Szukiel, Józef Zwoliński), powodzi w dolinie Odry w 1997 r. (Andrzej Gorzelak, Zbigniew Sierota), śniegołomach i wiatrowałach w górach (Jan Zajączkowski, Zenon Capecki), po masowych pojawach owadów różnych gatunków (Edmund Śliwa, Jerzy Burzyński, Zbigniew Sierpiński, Andrzej Kolk, Barbara Głowacka, Zenon Capecki), w obszarze „Szast” na terenie Puszczy Piskiej (Kazimierz Rykowski) i wielu innych.

Instytut Badawczy Leśnictwa - gmach główny w Sękocinie Starym

   Od początku swej 80-letniej działalności Instytut rozwijał badania naukowe w ramach współpracy międzynarodowej, zapoczątkowanej przed wojną przez wyjazdy studialne J. Hausbrandta i udział St. Tyszkiewicza w badaniach selekcyjnych. Współpraca kontynuowana była w ramach prac w instytucjach leśnych (IUFRO, FAO), dwu- i wielostronnych kontaktów między bratnimi instytutami leśnymi w Europie Wschodniej i Zachodniej oraz jest rozwijana współcześnie, począwszy od 4. Programu Ramowego Unii Europejskiej. Instytut, jako jedyna placówka badawcza w Europie z tego zakresu, uzyskał status Centrum Doskonałości (PROFOREST) w zakresie ochrony ekosystemów leśnych, a w okresie ostatnich kilku lat uczestniczył w 31 międzynarodowych akcjach i programach badawczych.

   Zgromadzony w Instytucie potencjał ludzki oparty na wiedzy, a także certyfikowane laboratoria oraz najnowocześniejszy sprzęt, służą społeczeństwu i nauce poprzez realizację tematów badawczych i aplikacyjnych. Ich zleceniodawcami są: Ministerstwo Środowiska, Lasy Państwowe, Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, a także Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach konkursów, co umożliwia realizację własnych koncepcji i hipotez o dużej przydatności praktycznej.

Opracowali:

Maria Gozdalik (okres 1930-1939)

Zbigniew Sierota (okres 1939-2010)