IBL
Kontrolowane wypalanie wrzosu

13
kwi
2018

Okres wczesnej wiosny to pora zwiększonego zagrożenia pożarowego i występowania pożarów, którym szczególnie służy martwa i przesuszona pokrywa gleby (przede wszystkim trawiasta) przed ruszeniem wegetacji.

To także pora, kiedy bez większych szkód dla środowiska, ze względu na sprzyjające warunki (niska wilgotność materiału palnego, wysoka wilgotność gleby i murszu, stosunkowo niska temperatura powietrza przy niskiej jego wilgotności względnej oraz trwający jeszcze swego rodzaju letarg biologiczny) możliwe jest wykorzystanie kontrolowanego wypalania, jako metody ochrony czynnej wrzosowisk. Ogień był podstawowym narzędziem gospodarowania stosowanym przez człowieka w celu zwiększania potrzebnej mu przestrzeni życiowej. Takie wykorzystanie ognia trwa do dziś, nadając obecny kształt obszarom śródziemnomorskim. Na tych terenach stosuje się tradycyjne formy użycia ognia dla celów rolniczych, likwidacji pozostałości rolno-leśnych czy kontroli populacji fauny. W krajach atlantyckich wypalanie wrzosowisk trwa od ponad pięciu tysięcy lat. Jest ono wyspecjalizowaną techniką użycia ognia, polegającą na sztucznie wywołanym i kontrolowanym przebiegu spalania o małej intensywności, przede wszystkim pokrywy gleby, rozwijającym się pod wiatr. Duże kompleksy niżowych wrzosowisk w centralnej i południowej Polsce mają charakter antropogeniczny i najczęściej powstawały w wyniku działalności wojska – są to stare poligony. Sukcesja roślinności była tu ograniczana przez ciężki sprzęt (niszczenie mechaniczne) oraz ostrzał i pożary. Po zaprzestaniu tego oddziaływania czynnik hamujący sukcesję ustał i ekosystemy wrzosowisk zaczęły ulegać procesowi regresji. Przerośnięte i stare wrzosowiska obumierają, zatrzymując i odkładając duże ilości biomasy, co powoduje wzrost trofii podłoża i przyspiesza przekształcanie wrzosowiska w inny typ roślinności. W wyniku sukcesji wtórnej roślin drzewiastych wrzosowiska przekształcają się w las lub są wypierane przez bardziej konkurencyjne zbiorowiska trawiaste o mniejszej wartości przyrodniczej. Kumulacja martwej biomasy nie tylko przyczynia się do spadku różnorodności biologicznej, ale także do wzrostu zagrożenia pożarowego i może prowadzić w konsekwencji do wystąpienia katastrofalnych pożarów lasu i zwiększonej emisji CO2. Ponieważ wrzosowiska są miejscem występowania wielu gatunków roślin i zwierząt oraz mają istotne znaczenie dla zachowania lokalnej różnorodności biologicznej, zostały uznane za siedliska cenne przyrodniczo i objęte ochroną (także czynną) przez włączenie ich do sieci Natura 2000. W ramach projektu „Opracowanie zasad ochrony przeciwpożarowej obiektów chronionych oraz stosowania kontrolowanego wypalania jako metody czynnej ochrony przyrody", realizowanego przez Laboratorium Ochrony Przeciwpożarowej Lasu IBL we współpracy z Instytutem Biologii Środowiskowej Uniwersytetu Wrocławskiego, a zleconego przez Dyrekcję Generalną Lasów Państwowych, przeprowadzono kolejne wypalanie wrzosowisk przemkowskich na powierzchni 2 hektarów przy współudziale Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej w Bolesławcu, RDLP we Wrocławiu i Nadleśnictwa Przemków. Pierwsza próba wypalania wrzosu w Polsce miała miejsce w tym samym Nadleśnictwie w 2015 r. i jak pokazują wyniki trzyletniego monitoringu przyrodniczego, doświadczenia z celowym użyciem ognia są pozytywne.
         Przede wszystkim odsłonięcie podczas wypalania podłoża stwarza korzystne warunki do rozwoju flory i fauny związanej z inicjalną fazą sukcesji wrzosowiska. Stare kępy wrzosu ulegają spaleniu bez uszkadzania części podziemnej. Monitoring pożarzyska z roku 2015 wykazał, że aż 85% kęp wznowiło wzrost a 75% z nich zakwitło. Najsłabiej wrzos regenerował się właśnie tam, gdzie warstwa mchów nie została dobrze wypalona. Wpływa to głównie na odnowienie generatywne, utrudniając rozwój siewek wrzosu. Ogólnie warstwa zielna regeneruje się bardzo dobrze i obserwowany jest stały wzrost liczby gatunków. Kontrolowany ogień nie wpływa negatywnie również na faunę bezkręgowców. Samo pożarzysko jest środowiskiem życie wielu gatunków preferujących tereny otwarte. Na uwagę zasługuje również odnajdywanie na regenerującej się powierzchni znacznej liczby gatunków rzadkich, ujętych w krajowej czerwonej liście oraz gatunków prawem chronionych.

Galeria zdjęć ilustrujących przebieg kontrolowanego wypalania.


Fot. 1 Widok wrzosowiska przed kontrolowanym wypalaniem


Fot. 2 Powierzchnia przeznaczona do kontrolowanego wypalania widziana z samolotu (fot. Wojciech Mazur, RDLP we Wrocławiu)


Fot. 3 Pomiar obciążenia ogniowego na powierzchni wrzosowiska


Fot. 4 Pomiar parametrów meteorologicznych w trakcie kontrolowanego wypalania


Fot. 5 Geolokalizacja drzew na powierzchni przeznaczonej pod kontrolowane wypalanie


Fot. 6 Pas zaporowy odgraniczający powierzchnię przeznaczoną do kontrolowanego wypalania


Fot. 7 Odprawa jednostek straży pożarnej przed przystąpieniem do zabezpieczania wypalanej powierzchni


Fot. 8 Dodatkowe zabezpieczenie w postaci zraszania pasa zaporowego i brzegów powierzchni sąsiadującej


Fot. 9 Punkt kotwiczący − miejsce inicjacji wypalania w kierunku przeciwnym do panującego wiatru


Fot. 10 Podkładanie ognia za pomocą zapalarek na paliwo płynne


Fot. 11 Kontrola rozprzestrzeniającego się ognia


Fot. 12 Eliminacja niepożądanych samosiewów podczas kontrolowanego wypalania wrzosowiska


Fot. 13 Widok powierzchni wrzosowiska po zakończeniu wypalania


Fot. 14 Zabezpieczanie powierzchni po wypaleniu za pomocą zraszaczy zainstalowanych na wozach bojowych


Fot. 15 Zbiórka i podziękowania po zakończeniu kontrolowanego wypalania (fot. Marcin Cieślik, Nadleśnictwo Żagań)


Fot. 16 Regenerujące się wrzosy na powierzchni wypalonej w roku 2015 – zdjęcie wykonane 3 miesiące po wypalaniu


Fot. 17 Regenerujący się wrzos na powierzchni wypalonej w roku 2015 − zdjęcie wykonane 6 miesięcy po wypalaniu


Fot. 18 Kwitnące łany wrzosu na powierzchni wypalonej w roku 2015 – zdjęcie z roku 2016

KONTROLOWANE WYPALANIE WRZOSOWISK - film


Tekst i zdjęcia: LOPL

TAGI: ppoż pożary lopl


Więcej Informacji

Seminarium z okazji Jubileuszu 80-lecia urodzin i 56-lecia pracy naukowej prof. dr. hab. Arkadiusza Bruchwalda

23 listopada 2018 r. w Instytucie Badawczym Leśnictwa w Sękocinie Starym odbyło się uroczyste seminarium naukowe z okazji jubileuszu 80-tych urodzin i 56-lecia pracy naukowej Profesora Arkadiusza Bruchwalda....więcej »

Nauka a pożary lasu

W dniach 12-16 listopada 2018 roku w Coimbrze (Portugalia) odbyła się VIII edycja międzynarodowej konferencji poświęconej badaniom z zakresu ochrony przeciwpożarowej lasu (8th International Conference on Forest Fire Research)....więcej »

Wpływ prowadzonej gospodarki leśnej na populacje wybranych gatunków ptaków interioru leśnego w lasach nizinnych Polski.

17 października 2018 r. w Instytucie Badawczym Leśnictwa odbyło się seminarium naukowe pt. „Wpływ prowadzonej gospodarki leśnej na populacje wybranych gatunków ptaków interioru leśnego w lasach nizinnych Polski”....więcej »

Instytut Badawczy Leśnictwa na Międzynarodowych Targach Ochrony Środowiska POL-ECO SYSTEM po raz drugi

Targi POL-ECO SYSTEM w Poznaniu, które trwały od 23 do 25 października 2018 r., to jedno z najważniejszych wydarzeń poświęconych ochronie środowiska w Polsce i w Europie Wschodniej, prezentujące zaawansowane technologie, rozwiązania i produkty służące zrównoważonemu rozwojowi....więcej »