Monitoring i ocena stanu zdrowotnego lasów w latach 2026-2028

Opis projektu

Projekt realizowany w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska realizujący zapisy konwencji ONZ o transgranicznym rozprzestrzenianiu się zanieczyszczeń powietrza na dalekie odległości (ang. United Nation Economic Commission for Europe Convention on Long-Range Transboundary Air Pollution, Air Convention, Genewa, 1979). Badania monitoringu lasów realizowane są w Europie z wykorzystaniem zharmonizowanej metodyki w sieci stałych powierzchni obserwacyjnych i koordynowane są na poziomie europejskim przez International Co-operative Programme on Assessment and Monitoring of Air Pollution Effects on Forests (ICP Forests, https://www.icp-forests.net ).

Cele projektu

Celem projektu jest określenie aktualnego stanu zdrowotnego lasów Polski, przestrzennej i czasowej zmienności poziomu uszkodzenia drzewostanów oraz dynamiki zmian zachodzących w ekosystemach leśnych. Cele te realizowane będą poprzez ocenę kondycji zdrowotnej i witalności drzew próbnych na stałych powierzchniach obserwacyjnych I rzędu (SPO I rzędu oraz pomiary poziomu zanieczyszczeń powietrza na terenach leśnych i depozycji związków chemicznych docierających do środowiska leśnego (SPO MI).

Charakterystyka projektu

Realizacja projektu obejmuje następujące zadania:

Zadanie 1. Badania stanu zdrowotnego lasów na Stałych Powierzchniach Obserwacyjnych I rzędu (SPO I) i Monitoringu Intensywnego (SPO MI)

Zadanie realizowane będzie w latach 2026, 2027 i 2028. Obejmuje ono obserwacje cech morfologicznych koron oraz pomiary pierśnic drzew próbnych w miesiącach letnich na 774 SPO I rzędu rozmieszczonych na terenie Polski, w sieci 8×8 km w drzewostanach wszystkich form własności w wieku powyżej 20 lat oraz na 12 SPO MI. Każdą z powierzchni tworzy 20 drzew próbnych rosnących wokół środka powierzchni.

Wizualnej ocenie podlegają: defoliacja korony drzewa, odbarwienie liści, liczba roczników igliwia, długość igliwia lub wielkość liści, struktura przyrostu pędów, typ przerzedzenia korony, udział martwych gałęzi, występowanie pędów wtórnych, urodzaju nasion, symptomów uszkodzeń drzew (określeniu podlega miejsce wystąpienia uszkodzenia na drzewie, rodzaj symptomu uszkodzenia, kategoria czynnika sprawczego oraz rozmiar uszkodzenia). Rejestracji podlegają także drzewa martwe.

Zadnie 2. Badania chemizmu aparatu asymilacyjnego na Stałych Powierzchniach

Obserwacyjnych II rzędu – część II: wykonanie analiz chemicznych próbek aparatu asymilacyjnego

W 2026 r. wykonane zostaną analizy chemiczne próbek aparatu asymilacyjnego pobranych w 2025 r. w ramach Umowy GIOŚ/ZP/46/2023/DMŚ/NFOŚ na 133 stałych powierzchniach obserwacyjnych II rzędu. Dokonany będzie pomiar masy 1000 liści/igieł po wysuszeniu próbek w temperaturze 105°C oraz oznaczenie następujących elementów w próbkach:

− zawartość N metodą wysokotemperaturowego spalania z detekcją TCD,

− składniki: P, K, Ca, mg, Na i S oraz Fe, Mn, Zn, Ni, Al., Pb, Cd i Cu metodą emisyjnej spektrometrii atomowej ze wzbudzeniem w plazmie indukcyjnie sprzężonej (ICP-OES) po mineralizacji „na mokro” w mieszaninie stężonych kwasów HNO3 i HClO4.

Zadanie 3. Badania na 12 Powierzchniach Monitoringu Intensywnego (SPO MI)

W okresie 1 października 2025 r. do 30 czerwca 2028 r. na 12 SPO MI wykonane zostaną pomiary parametrów meteorologicznych w sposób ciągły, pomiary koncentracji SO2 i NO2 w powietrzu z zastosowaniem miesięcznych okresów ekspozycji oraz pomiary chemizmu wód opadowych na otwartej przestrzeni i pod okapem drzewostanu oraz roztworów glebowych z głębokości 25 cm i 50 cm.

Pomiary meteorologiczne wykonuje się z wykorzystaniem automatycznych stacji meteorologicznych. Pomiar obejmuje następujące parametry:

• temperaturę powietrza na wysokości 2 m i 0,5 m,
• temperaturę powietrza przy gruncie na wysokości 5 cm,
• temperaturę gleby na głębokości 5 cm, 10 cm, 20 cm i 50 cm,
• wilgotność względną powietrza na wysokości 2 m,
• wilgotność gleby,
• promieniowanie słoneczne,
• prędkość i kierunek wiatru,
• wielkość opadu atmosferycznego.

Pomiary koncentracji SO₂ i NO₂ wykonane zostaną z wykorzystaniem 3 próbników pasywnych umieszczony około 2 m nad powierzchnią gruntu, wymienianych po okresie ekspozycji wynoszącym 30 ± 3 dni, w ostatnim lub w pierwszym dniu każdego miesiąca.

Pomiary chemizmu wód opadowych na otwartej przestrzeni wykonywane są w cyklach miesięcznych z wykorzystaniem wystawionych na około 2 m nad powierzchnią gruntu kolektorów do poboru próbek wody.

Pomiary chemizmu wód opadowych pod okapem drzewostanu wykonane są z zastosowaniem kolektorów do poboru próbek wody opadowej wystawionych pod okapem drzewostanu. Ponadto na 2 SPO MI w drzewostanach bukowych (Nadleśnictwa Bircza i Gdańsk) dodatkowo pomiarowi podlega spływ wody po pniu. Pobór wszystkich prób i analizy chemiczne wykonywane są w cyklu miesięcznym w laboratorium IBL.

Pomiary chemizmu roztworów glebowych wykonywane są na 12 SPO MI. Pobór próbek roztworów dokonywany jest za pomocą lizymetrów umieszczonych na dwóch głębokościach: 25 cm i 50 cm.

Pozyskane na SPO MI próbki wód opadowych i roztworów glebowych po przetransportowaniu do laboratorium poddawane są pomiarom w celu określenia ich objętości, a następnie poddawane są analizom chemicznym i oznaczeniu:

• Cl^–, NO₃^–, PO₄^3- i SO₄^2-, NH₄⁺ – metodą chromatografii jonowej;
• Ca, Mg, Na, K, Fe, Al, Mn, Zn, Cu, Cd i Pb – metodą ICP-OES;
• pH – metodą potencjometryczną;
• zasadowość w próbkach o pH ≥ 5 – metodą miareczkowania potencjometrycznego;
• przewodność elektryczną właściwą – metodą konduktometryczną;
• stężenie RWO- metodą spektrofotometrii IR;
• stężenie azotu związanego – metodą chemiluminescencji.

Zadanie 4. Opracowanie corocznych raportów o stanie zdrowotnym lasów w Polsce w 2025, 2026 oraz 2027 r. na podstawie badań monitoringowych

Raporty będą zawierać ocenę stanu zdrowotnego lasów w Polsce głównie na podstawie defoliacji i odbarwienia koron drzew, ocenę zagrożeń biotycznych i abiotycznych w oparciu o ocenę symptomów i przyczyn uszkodzeń drzewostanów, określenie przestrzennego rozkładu poziomu uszkodzenia lasów w Polsce, a także analizę wpływu zmian warunków wodnych i pogodowych ma stan zdrowotny lasów, ocenę presji środowiskowej na ekosystemy leśne (m.in. zagrożenie zakwaszeniem i eutrofizacją), porównanie wyników badań z badaniami z lat ubiegłych i ze stanem zdrowotnym lasów w Europie, wskazanie trendów zmian stanu zdrowotnego drzewostanów oraz opracowanie krótkoterminowej prognozy stanu zdrowotnego lasów. W opracowaniach wykorzystane zostaną także wyniki badań przeprowadzonych w ramach umowy z DGLP.

Realizacja projektu przebiegać będzie w następujących 9 etapach:

Etap I (realizowany do 31.03.2026 r.) – zadanie 3a obejmujące badania na SPO MI w okresie 1.10-31.12.2022 r.

Etap II (realizowany do 30.06.2026 r.) – zadanie 4 obejmujące przygotowanie raportu pt. „Stan zdrowotny lasów w Polsce w 2025 r. na podstawie badań monitoringowych”

Etap III (realizowany do 30.11.2026 r.) – zadania 1, 2, 3b, polegające na badaniach stanu zdrowotnego lasów na 774 SPO I rzędu i 12 SPO MI, wykonaniu analiz chemicznych próbek aparatu asymilacyjnego zebranych w 2025 r. z SPO II rzędu oraz badaniach na SPO MI w okresie 1.01-31.08.2026 r.

Etap IV (realizowany do 31.03.2027 r.) – zadanie 3c obejmujące badania na SPO MI w okresie 1.09-31.12.2026 r.

Etap V (realizowany do 30.06.2027 r.) – zadanie 4 polegające na opracowaniu raportu pt. „Stan zdrowotny lasów w Polsce w 2026 r. na podstawie badań monitoringowych”

Etap VI (realizowany do 30.11.2027 r.) – zadania 1, 3d, polegające na badaniach stanu zdrowotnego lasów na 774 SPO I rzędu i 12 SPO MI oraz badaniach na SPO MI w okresie 1.01-31.08.2027 r.

Etap VII (realizowany 31.03.2028 r.) – zadanie 3e obejmujące badania na SPO MI w okresie 1.09-31.12.2027 r.

Etap VIII (realizowany do 30.06.2028 r.) – zadanie 4 polegające na opracowaniu raportu pt. „Stan zdrowotny lasów w Polsce w 2027 r. na podstawie badań monitoringowych”

Etap IX (realizowany do 30.10.2028 r.) – zadania 1, 3f, polegające na badaniach stanu zdrowotnego lasów na 774 SPO I rzędu i 12 SPO MI oraz badaniach na SPO MI w okresie 1.01-30.06.2028 r.

Zakres uczestnictwa IBL

Instytut Badawczy Leśnictwa jest głównym wykonawcą i koordynatorem badań w ramach projektu.

Wykonawcy projektu

Zakład Zarządzania Zasobami Leśnymi
dr inż. Paweł Lech (koordynator)
dr inż. Małgorzata Dudzińska
mgr inż. Aleksandra Falkowska
mgr Rober Hildebrand
dr inż. Leszek Kluziński
mgr Jadwiga Małachowska
mgr inż. Piotr Mroczek
inż. Kajetan Olędzki
mgr Marta Ostasz
dr inż. Grzegorz Zajączkowski

Laboratorium Chemii Środowiska Przyrodniczego
dr inż. Krzysztof Sztabkowski
mgr inż. Zuzanna Cieśla
mgr inż. Halina Dróżdż
dr inż. Anna Kowalska
Grażyna Misiewicz
mgr inż. Marlena Romanowska
mgr Maciej Sojka

Zakład Ochrony Lasu
dr inż. Katarzyna Sikora
dr inż. Hanna Szmidla
mgr inż. Sławomir Ślusarski

Zakład Lasów Naturalnych
Kazimierz Borowski

Zakład Ekologii Lasu
dr hab. Andrzej Boczoń

Partnerzy