Las Antropocenu: rola sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris) w kształtowaniu nowoczesnych państw, społeczeństw i środowisk w XVIII i XIX wieku

Opis projektu

Projekt stanowi interdyscyplinarne studium z zakresu historii środowiska, koncentrujące się na roli sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris) w procesie modernizacji gospodarki leśnej w Europie Środkowej i Wschodniej na przełomie XVIII i XIX wieku. Badania obejmują analizę przejścia od tradycyjnego zarządzania zasobami leśnymi do nowoczesnego modelu plantacyjnego, opartego na zasadach oświeceniowej myśli ekonomicznej i ścisłej kontroli cykli produkcyjnych. Głównym polem badawczym są ziemie polskie oraz czeskie, co pozwala na przeprowadzenie analizy porównawczej dwóch regionów o odmiennej dynamice polityczno-gospodarczej oraz różnej historii dominacji gatunkowej (ekspansja sosny na ziemiach polskich vs. dominacja świerka w Czechach). Projekt integruje warsztat historyka (analiza źródeł pisanych i kartograficznych) z nowoczesnymi metodami nauk przyrodniczych, w tym dendrochronologią, paleoekologią oraz genetyką drzew leśnych. Wykorzystanie słojów przyrostu rocznego drzew pozwoli na rekonstrukcję historii i dynamiki lasów z wysoką rozdzielczością czasową, sięgającą ponad 200 lat wstecz.

Dodatkowe informacje:
Projekt otrzymał finansowanie Narodowego Centrum Nauki w ramach konkursu OPUS 28+LAP/Weave na projekty badawcze realizowane we współpracy dwustronnej polsko-czeskiej.
https://www.ncn.gov.pl/aktualnosci/2025-10-27-ostatnie-wyniki-opus28-lap-weave

IBL jest członkiem konsorcjum realizującego ten projekt.

Informacje szczegółowe (lista rankingowa):
https://ncn.gov.pl/sites/default/files/listy-rankingowe/opus28-lap-czechy-lr.pdf

Cele projektu

Celem projektu jest odpowiedź na następujące pytania badawcze:

1. W jaki sposób od XVIII wieku rozwijały się teorie leśne promujące sosnę zwyczajną (Pinus sylvestris)? Kiedy, gdzie i w jaki sposób teorie te zostały wprowadzone w życie?
2. W jaki sposób nowe plantacje sosny wpłynęły na lokalne struktury społeczne i relacje między lasami a ich użytkownikami?
3. W jaki sposób wprowadzenie sosny zmieniło ekosystemy leśne w XIX i XX wieku? W jakim stopniu narracje dotyczące leśnictwa były zgodne z rzeczywistymi warunkami środowiskowymi?

Cele szczegółowe, realizowane przez Instytut Badawczy Leśnictwa – dendroekologia:

Instytut Badawczy Leśnictwa odpowiedzialny jest za jeden z elementów pakietu prac pn. „Zmiany środowiskowe” (WP3). Głównym celem tego pakietu prac jest zbadanie, w jaki sposób gospodarka leśna w XVIII i XIX wieku wpłynęła na środowisko badanych obszarów w przeszłości oraz jaką rolę to dziedzictwo środowiskowe odgrywa w obecnym i przyszłym funkcjonowaniu tych miejsc. Pakiet składa się z czterech elementów: a) źródeł pisanych i kartograficznych, b) paleoekologii, c) dendroekologii oraz d) genetyki drzew.

Celem badań dendroekoologicznych jest rekonstrukcja długoterminowej historii i dynamiki lasów w ciągu ostatnich 200–250 lat (lub więcej) w wybranych miejscach w Polsce oraz charakterystyka ich reakcji przyrostowych na zmiany środowiska przyrodniczego. Badaniami objęte zostaną obszary leśne, w których nadal występują stare populacje sosny zwyczajnej (>180 lat).

Główne cele badań dendroekologicznych uwzględnią:

(1) rekonstrukcję struktury wiekowej i dynamiki odnowienia wybranych drzewostanów sosnowych;

(2) analizę krótkookresowej reakcji przyrostowej sosny na warunki klimatyczne;

(3) analizę reakcji przyrostowej sosny na fluktuacje warunków klimatycznych ostatnich stu lat;

(4) rekonstrukcję lokalnej historii pożarów (w przypadku zachowania odpowiedniego materiału badawczego);

(5) analizę reakcji przyrostowej sosny zwyczajnej na różne czynniki środowiskowe, takie jak pożary, wiatrołomy, gradacje owadów lub melioracje (w przypadku zachowania odpowiedniego materiału badawczego, zarówno dendrochronologicznego, jak i historycznego).

Charakterystyka projektu

Projekt wyróżnia się nowatorskim, holistycznym podejściem, które sytuuje go na styku nauk humanistycznych i przyrodniczych, tworząc spójną platformę dla nowoczesnej historii środowiska. Kluczowym elementem unikalności projektu jest integracja klasycznego warsztatu historycznego, opartego na analizie źródeł pisanych i kartograficznych, z zaawansowanymi metodami nauk przyrodniczych, takimi jak dendrochronologia, paleoekologia oraz genetyka populacyjna. Dzięki takiemu zestawieniu możliwe staje się uzyskanie danych o niespotykanej dotąd rozdzielczości czasowej, pozwalających na precyzyjną rekonstrukcję zmian środowiskowych z dokładnością do pojedynczych sezonów wegetacyjnych. Ponadto, projekt posiada wyraźny profil porównawczy, zestawiając ewolucję krajobrazu leśnego ziem polskich i czeskich, co pozwala na uchwycenie wpływu odmiennych systemów politycznych i administracyjnych na kształtowanie się monokultur iglastych. Analiza ta nie ogranicza się jedynie do aspektów gospodarczych, lecz wnika głęboko w strukturę demograficzną i genetyczną starych populacji sosny zwyczajnej, badając ich reakcję na dawne zaburzenia antropogeniczne i naturalne. Interdyscyplinarny charakter badań sprawia, że projekt oferuje istotny wkład w aktualną debatę naukową dotyczącą stanu i przyszłości współczesnych lasów gospodarczych. W obliczu postępujących zmian klimatycznych, zrozumienie historycznych uwarunkowań powstania monokultur sosnowych staje się niezbędnym elementem projektowania przyszłych, bardziej odpornych strategii zarządzania zasobami leśnymi w Europie Środkowej i Wschodniej.

Zakres uczestnictwa IBL

Instytut Badawczy Leśnictwa jest Partnerem w konsorcjum powołanym do realizacji projektu, odpowiedzialnym za badania dendroekologiczne.

Wykonawcy projektu

dr inż. Ewa Zin
dr hab. Marcin Klisz, prof. IBL
mgr Kamil Pilch

Partnerzy

Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego Polskiej Akademii Nauk – dr Tomasz Związek,

Instytut Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk – dr hab. Tomasz Samojlik

Współpraca z Uniwersytetem Botanicznym Czeskiej Akademii Nauk  w Pradze, Czechy.